Gwary i regionalizmy

Ajnfach to „po prostu, zwyczajnie”.

Ancug to gwarowe określenie garnituru.

Andrus to dawne warszawskie określenie ulicznego cwaniaka, łobuza z fantazją.

Antrejka to wielkopolskie określenie przedpokoju.

Antryj to przedpokój, sień w domu.

Baca to góralski gospodarz-pasterz, kierujący wypasem owiec.

Bachor to pogardliwe określenie niegrzecznego dziecka.

Bacówka to góralski szałas pasterski, w którym baca wyrabia sery.

Badylarz to dawne, pogardliwe określenie prywatnego ogrodnika i handlarza warzyw.

Bajtel to śląskie określenie dziecka, dzieciaka.

Bajzel to potoczne, gwarowe określenie bałaganu, nieporządku.

Bałak to lwowski sposób mówienia — barwna gwara dawnego Lwowa.

Bana to pociąg (a także kolej).

Batiar to dawne lwowskie określenie ulicznego zawadiaki, wesołego łobuza.

Bëlny to dzielny, dobry, porządny.

Bimba to poznańskie określenie tramwaju.

Blank to gwarowe określenie „zupełnie, całkiem”.

Blubry to gwarowe (poznańskie) określenie gadaniny, bredni, ględzenia.

Bombon to cukierek.

Borg to dawne określenie kupna na kredyt, „na zeszyt” u sklepikarza.

Borgować to sprzedawać lub dawać na kredyt, „na zeszyt”.

Borok to biedak, nieborak — ktoś godny współczucia.

Brele to śląskie określenie okularów.

Brifka to śląskie określenie listonosza.

Bryndza to miękki, solony ser z mleka owczego.

Bumelant to dawne określenie obijającego się pracownika, lenia.

Byfyj to śląskie określenie kredensu — dużej szafy kuchennej na naczynia.

Ceper to góralskie, lekceważące określenie kogoś spoza gór, turysty z nizin.

Chabas to gwarowe (warszawskie) określenie mięsa.

Chabeta to pogardliwe określenie marnego, wychudzonego konia.

Chabina to cienka gałązka, witka, rózga.

Chryja to gwarowe określenie awantury, ostrej kłótni.

Ciamajda to niezdara, fajtłapa, ktoś niezgrabny.

Ciapkapusta to śląska potrawa z ziemniaków i kiszonej kapusty.

Cieć to dawne, potoczne określenie dozorcy, stróża kamienicy.

Ciućmok to oferma, niezdara, ślamazara.

Ciupaga to góralska laska zakończona metalowym toporkiem.

Cucha to góralskie wierzchnie okrycie z grubej wełnianej tkaniny.

Cug to gwarowe (śląskie) określenie przeciągu — ruchu powietrza.

Cwaniak to określenie osoby sprytnej, przebiegłej, kombinującej dla własnej korzyści.

Ćwok to gamoń, niezdara, ktoś nierozgarnięty.

Deczko to „troszkę, odrobinę”.

Dekel to gwarowe (śląskie) określenie pokrywki lub wieczka.

Dintojra to dawne warszawskie określenie samosądu, porachunków półświatka.

Dran to nicpoń, łobuz, ktoś niegodziwy.

Dyrdać to biec albo iść drobnymi, szybkimi kroczkami.

Dziaderski to staromodny, „po dziadkowemu”, zacofany.

Dziołcha to gwarowe (śląskie) określenie dziewczyny.

Erbnąć to odziedziczyć coś w spadku.

Fajrant to gwarowe określenie końca pracy, wolnego czasu po robocie.

Familok to śląski wielorodzinny dom robotniczy z czerwonej cegły.

Fefernuski to małe, twarde ciasteczka korzenne.

Feler to wada, usterka, felerny błąd.

Ferajna to gwarowe określenie zżytej paczki, ekipy znajomych.

Fertich to gwarowe (śląskie) określenie „gotowe, skończone”.

Fest to gwarowe określenie „mocno, bardzo, solidnie”.

Flaszka to butelka.

Flek to gwarowe (śląskie) określenie plamy.

Fojermon to śląskie określenie strażaka.

Furt to gwarowe określenie „ciągle, wciąż, bez przerwy”.

Futrować to karmić, zwłaszcza obficie.

Fyrtel to gwarowe (poznańskie) określenie dzielnicy, okolicy, rejonu.

Gajdy to góralski instrument dęty z miechem — rodzaj dud.

Galanty to gwarowe (śląskie) określenie „porządny, ładny, solidny”.

Galoty to gwarowe określenie spodni.

Gazda to góralskie określenie gospodarza, właściciela gospodarstwa.

Geltag to śląskie określenie dnia wypłaty.

Gibko to gwarowe (śląskie i góralskie) określenie „szybko, sprawnie”.

Giry to potoczne, gwarowe określenie nóg.

Glaca to potoczne określenie łysej głowy lub łysiny.

Glanc to gwarowe (z niemieckiego) określenie połysku, blasku.

Glapa to wrona (albo gawron).

Gorol to śląskie określenie osoby spoza Śląska, przyjezdnego.

Gryfny to ładny, przystojny, zgrabny.

Gzić się to dokazywać, swawolić, hasać.

Gzik to wielkopolski twarożek ze śmietaną, szczypiorkiem i przyprawami.

Gzub to śląskie określenie dziecka, malca.

Hadra to ścierka lub szmata; przenośnie: złośliwa kobieta.

Haja to awantura, bójka, ostra kłótnia.

Hajcować to gwarowe (śląskie) określenie palenia w piecu, mocnego grzania.

Hala to góralskie określenie wysokogórskiej łąki, na której wypasa się owce.

Halba to gwarowe (śląskie) określenie kufla lub pół litra piwa.

Hanys to określenie rdzennego Ślązaka.

Hasiok to śląskie określenie śmietnika lub pojemnika na popiół i odpadki.

Heksa to jędza, wiedźma — złośliwa kobieta.

Hyrny to góralskie określenie kogoś dumnego, hardego, a zarazem sławnego.

Jô to kaszubskie „tak”.

Juhas to góralski młody pasterz owiec, pomocnik bacy.

Kafyj to kawa.

Kanka to gwarowe określenie metalowej bańki na mleko.

Karlus to kawaler, młody chłopak.

Karminadle to śląskie określenie kotletów mielonych.

Kichol to gwarowe, żartobliwe określenie nosa, zwłaszcza dużego.

Kiecka to spódnica lub sukienka (potocznie).

Kierdel to góralskie określenie stada owiec.

Kierpce to tradycyjne góralskie skórzane buty, wiązane rzemykami.

Kista to gwarowe (śląskie) określenie skrzynki, pudła.

Klamoty to gwarowe, potoczne określenie rzeczy, gratów, rupieci.

Kludzić to prowadzić kogoś lub coś.

Knefel to gwarowe (śląskie) określenie guzika.

Knyp to mały chłopiec; też: nożyk.

Kobyła to klacz; żartem lub złośliwie także duża, postawna kobieta.

Kopystka to drewniana łyżka lub łopatka do mieszania.

Korbol to wielkopolskie (poznańskie) określenie dyni.

Krałza to słoik.

Kreple to śląskie określenie pączków.

Kristbaum to choinka bożonarodzeniowa.

Krupniok to śląska kaszanka — wędlina z kaszy, podrobów i krwi.

Laba to potoczne, gwarowe określenie wolnego czasu, odpoczynku, lenistwa.

Laczki to gwarowe określenie domowych kapci lub klapek.

Lajsnąć (sobie) to pozwolić sobie na zakup, sprawić coś.

Larum to alarm, zgiełk, hałaśliwe zamieszanie.

Libsta to śląskie określenie ukochanej, dziewczyny, sympatii.

Luft to gwarowe (śląskie) określenie powietrza lub przeciągu.

Maciupki to malutki, maleńki, calusieńki.

Magierka to tradycyjna góralska wełniana czapka.

Mantel to śląskie określenie płaszcza.

Maszkety to śląskie określenie słodyczy, łakoci.

Melina to określenie kryjówki, spelunki lub miejsca nielegalnych interesów.

Modrak to regionalna nazwa chabra — niebieskiego polnego kwiatu.

Modry to niebieski, błękitny.

Moskol to góralski placek z gotowanych ziemniaków, pieczony na blasze.

Na pole to małopolskie i śląskie określenie „na dwór”, na zewnątrz.

Nadrach to obdartus, łazęga, nicpoń.

Nudle to kluski lub makaron.

Obachtnąć to przypilnować, dojrzeć, zauważyć.

Ôma to babcia.

Ôpa to dziadek.

Oscypek to twardy, wędzony ser z mleka owczego, wyrabiany na Podhalu.

Ostuda to śląskie określenie wstydu, przykrości lub kłopotu.

Pampuch to gwarowe określenie pączka lub racucha; żartem też pyzatej osoby.

Parzenica to haftowany wzór zdobiący przód góralskich portek.

Perć to góralskie określenie stromej górskiej ścieżki.

Pieron to gwarowe (śląskie) określenie pioruna, używane też jako emocjonalny wykrzyknik.

Pierzina to gruba, puchowa kołdra wypełniona pierzem.

Plyndze to gwarowe (śląskie i wschodnie) określenie placków ziemniaczanych.

Pòrénk to poranek.

Portki to gwarowe, swojskie określenie spodni.

Przaśny to prosty, swojski, bez wyrafinowania (a dosłownie: bez zakwasu).

Przoć to darzyć kogoś uczuciem, lubić, kochać.

Pyra to wielkopolskie (poznańskie) słowo na ziemniaka.

Pyry to wielkopolskie określenie ziemniaków.

Rajcować to gadać z ożywieniem; też: ekscytować, podniecać.

Rajza to podróż, wyprawa.

Redyk to uroczysty przepęd owiec na górskie hale wiosną i z powrotem jesienią.

Rojber to gwarowe określenie łobuza, urwisa.

Ryczka to gwarowe (śląskie i wielkopolskie) określenie niskiego stołka, taboretu.

Rzykać to gwarowe (śląskie i małopolskie) określenie modlenia się.

Siklawa to góralskie określenie wodospadu.

Skitrać to gwarowe określenie schowania, ukrycia czegoś.

Smrek to świerk — górskie drzewo iglaste.

Starka to śląskie określenie babci.

Starzik to śląskie określenie dziadka.

Szabrować to grabić, rozkradać opuszczone mienie.

Szagówki to kluski ziemniaczane cięte na ukos (kopytka).

Szaket to marynarka.

Szałot to śląskie określenie sałatki, zwłaszcza ziemniaczanej.

Szczun to gwarowe (pomorskie, kaszubskie) określenie chłopaka, młodzieńca.

Szneka to poznańskie określenie drożdżówki.

Sznita to gwarowe określenie kromki chleba.

Sznupać to gwarowe (śląskie) określenie szukania, grzebania w czymś.

Sznuptuch to śląskie określenie chusteczki do nosa.

Szola to filiżanka lub kubek.

Szolka to śląskie określenie filiżanki.

Szpas to gwarowe (śląskie) określenie żartu, zabawy, uciechy.

Szrank to śląskie określenie szafy.

Szrubsztak to śląskie określenie imadła — narzędzia warsztatowego.

Sztampa to szablon, banał, schematyczna sztampowość.

Sztrom to śląskie określenie prądu elektrycznego.

Sztrómpy to pończochy lub grube skarpety.

Szwarny to ładny, dziarski, dorodny.

Szwester to siostra — często pielęgniarka albo siostra zakonna.

Ślabikorz to elementarz — pierwsza książka do nauki czytania.

Ślachtuz to rzeźnia.

Ślamazara to guzdrała, maruda, ktoś powolny i ślamazarny.

Śleboda to góralskie określenie wolności, swobody.

Ślebodny to wolny, swobodny, niezależny.

Świętojanki to czerwone porzeczki.

Tasza to śląskie określenie torby, teczki lub torebki.

Tatczëzna to ojczyzna — kraj lub ziemia ojców.

Tej to wielkopolska (poznańska) partykuła wzmacniająca wypowiedź, jak „no!”.

Tepich to śląskie określenie dywanu.

Tref to spotkanie, zebranie się razem.

Turnia to góralskie określenie skalistego, ostrego szczytu lub iglicy.

Tytka to gwarowe (śląskie, wielkopolskie) określenie papierowej torebki.

Ucapić to złapać, chwycić, pochwycić.

Ujek to śląskie określenie wujka.

Upłaz to trawiasty, łagodny stok górski.

Wandrować to wędrować, przemieszczać się pieszo.

Watra to góralskie określenie ogniska, zwłaszcza pasterskiego.

Wcinać to jeść łapczywie, z apetytem.

Węborek to wiadro.

Wic to gwarowe (śląskie) określenie dowcipu, żartu.

Wierch to szczyt góry, wierzchołek.

Wihajster to żartobliwe określenie przedmiotu, którego nazwy nie znamy lub nie pamiętamy.

Wuchta to wielkopolskie słowo oznaczające „bardzo dużo”.

Wuszt to śląskie określenie wędliny, kiełbasy.

Wyra to gwarowe, potoczne określenie łóżka.

Zbójnik to góralski rozbójnik, taki jak legendarny Janosik.

Zicher to gwarowe (śląskie) określenie „na pewno, pewnie”.

Zol to sala — duże pomieszczenie, np. na przyjęcia.

Żentyca to góralski napój z serwatki pozostałej po wyrobie sera owczego.

Żymła to śląskie określenie bułki.